Örsaga 003: Afmælisljóðið

Undir morgun skreið ung stúlka, á að giska átta til tíu ára gömul, upp í til Jóns leirskálds og hreiðraði um sig í fangi hans.

„Eigum við að spúna?“ spurði hún „liggja saman eins og teskeiðar í skúffu.“

Þótt hún væri ekki eldri en þetta vissi Jón alveg hver hún var. Skáldgyðjan sjálf.

„Ég veit hvað spúna er,“ svaraði Jón nývaknaður og fannst þessi ameríkansering hálf kjánaleg.

„Þú ert yngri en ég hélt,“ sagði Jón.

„Ég er á þeim aldri sem skáldið vil hafa mig,“ svaraði hún.

„En ég er ekki skáld og ég minnist þess ekki að ég hafi hugsað mér þig á einhverju sérstökum aldri,“ sagði Jón.

„Kannski þig langi til að eiga dóttur á þessum aldri,“ sagði hún.

„Það gæti verið,“ hugsaði Jón eiginlega frekar en að segja það upphátt.

„Eigum við þá ekki að byrja?“ spurði hún.

„Byrja?“ spurði Jón á móti.

„Ætlaðirðu ekki að yrkja ljóð til konunnar út af sextugsafmælinu?“

„Jú, ég hef verið að velta því fyrir mér, en einhvern veginn ekki komið því í verk.“

„Ég get ekki ort fyrir þig,“ svaraði hún, „ég er bara innblástur, þú verður að yrkja.“

„Allt í lagi,“ svaraði Jón. „Um okkar fyrstu kynni datt mér í hug:

 

Á Hressó þér algebru kenndi

þú sagðir: „Ég á það bendi,

að mér þykir það leitt

en ég skil ekki neitt

enda fer ég betur í hendi.“

 

„Þetta er nú frekar slappt,“ sagði hún. „Hvaða bragarháttur er þetta eiginlega?“

„Þetta er limra,“ svaraði Jón, „veistu það ekki?“

„Ég veit ekki neitt,“ svaraði hún, „Ég er bara innblásturinn, vindurinn sem knýr orgelið, þitt er að spila á nóturnar.“

 

   Nú var þögn um hríð en þá sagði hún: „Er þetta allt og sumt?“

„Nei, hún spáir í bolla, þótt það sé ekki á hvers manns vörum og því datt mér í hug:

 

Þótt bersögul sé borgin

þá berst það ekki út á torgin

að hún spáir í bolla

og sér margan skolla

skjótast um kaffikorginn.“

 

„Þessi er ekki svo vitlaus, viltu meiri innblástur?“ spurði hún eins og hún væri að bjóða brjóstsykur.

„Já, takk,“ svaraði Jón og kættist aðeins. „Hún vinnur mjög mikið en hefur samt tíma til að sinna því sem hún hefur áhuga á eins og að syngja í kórum, yrkja sálma og...“

„Og hvað gerir þú?“ spurði hún.

„Ég sé um matinn,“ svaraði Jón.

„Geturðu komið þessu saman?“ spurði hún.

„Hvernig væri:

 

Hún Sigríður kann ekki að slugsa

og því hef ég verið að hugsa

að sálma hún syngur

og sér um fingur

hún vefur sextugum uxa.“

 

„Þú ert alveg vonlaust keys,“ svaraði hún og stökk fram úr rúminu.

 

Jón leirskáld horfði á eftir henni út um svefnherbergisdyrnar og hugsaði með sér að eflaust færi aldur Skáldagyðjunnar eftir þroska skáldsins, þótt hún kynni að koma sér hjá því að segja það berum orðum.

Þjóðlífsmynd 003: Jól æskunnar

  Móðir mín var yngst sinna systkina. Hún átti tvo bræður og þrjár systur. Ein þeirra dó fyrir aldur fram og saknaði móðir mín hennar sáran og miðaði ýmislegt við dauða hennar. Elsta systir hennar giftist dönskum manni og bjó alla sína tíð í Danmörku. Móðir mín dvaldi stundum hjá systur sinni í Danmörku, talaði málið reiprennandi, samdi sig töluvert að dönskum siðum og notaði danskar slettur. Hún talaði alltaf um „balkon" en ekki svalir og „fortóf" en ekki gangstétt.

Ég veit ekki hvort þetta hafði áhrif á jólin okkar, en það var mikið um skraut í stofunum heima. „Músastigar" og alls kyns pappírsskraut var hengt í loftin, greinar settar á bak við myndir á veggjum, kerti og „löberar" hvar sem hægt var að koma þeim fyrir.

Samt stóð móðir mín á því fastar en fótunum að hafa rjúpur á jólunum og bara á jólunum. Rétt fyrir hver jól birtist maður með stóran, oft blóðugan pappakassa sem hann snaraði niður í vaskahús. Þar settist svo móðir mín niður á Þorláksmessu og hamfletti 15 til 20 rjúpur sem hún lagði svo í mjólk yfir nóttina. Systrum mínum óaði við fiðrinu og blóðinu og komu ekki niður fyrr en allt hafði verið hreinsað. Aftur á móti var móðir mín fljót að sjá mig út og lét mig aðstoða sig. Þetta endaði með því að það varð mitt verk að hamfletta rjúpurnar fyrir jólin og mátti ég sitja einn í þvottahúsinu við þá iðju. Þetta varð til þess að ég bæði hlakkaði til og  kveið fyrir jólunum.

Örsaga 002: Litla hafmeyjan

    Jón feiti var í góðum holdum án þess að hann réri í spikinu. Hann taldi það sér til trafala í kvennamálum og honum fannst hann hálfgerð kvennafæla. Það skipti ekki máli þótt hann væri vel stæður og ætti stórt hús, kvenfólk leit ekki við honum. Hann var kominn á miðjan aldur og þráði það heitasta að kynnast konu og eignast börn, helst fullt hús af börnum. Hann orðaði þetta ekki við nokkurn mann, því hann vissi að í karlafélagsskap yrði hann álitinn eitthvað skrýtinn og konur vildu ekki heyra minnst á  „fullt hús af börnum", eitt eða tvö var nóg. Þegar hann grandskoðaði sálartetrið varð hann að viðurkenna að það sem hann þráði hvað mest var að komast yfir kvenmann. Hann var hættur að setja skilyrði fyrir fegurð, háralit eða vexti, hann vildi bara komast í kvenmannssköp.

   Síðla eitt sumarkvöld þegar ekkert var í sjónvarpinu tók hann á sig rögg og fór í göngutúr. Þetta hafði staðið til mánuðum saman og var þáttur í megrun, en eins og margt annað sem einnig átti að vera þáttur í megrun hafði það setið á hakanum. En nú var stundin runninn upp, hann fann það á sér, upp úr sófanum og út að ganga. En hvert? Hann bjó úti á Seltjarnarnesi og þar var ekki um margt að velja nema þá að rölta út í Gróttu.

   Sól var enn á lofti og þetta var fallegt kvöld. Jón feiti rölti eftir stígnum út að golfklúbbnum og sá ekki nokkurn mann á ferli. Hann var orðinn dálítið sveittur og fætur hans rakir í skónum svo hann fór út af gangstígnum og niður í fjöru, fór  úr skóm og sokkum og óð aðeins í sjónum. Sjórinn kældi hann niður og hann naut þess að vaða eins langt og uppbrotinn á buxunum leyfðu. Þegar kaldur sjórinn lék um læri hans reis honum hold, en það hafði ekki hent hann áður. Yfirleitt leiddi kuldi til þess að limurinn dróst saman og varð eins og rúsína. Þegar hann þoldi ekki lengur við flýtti hann sér að vaða í land, settist á stein og þurrkaði á sér fæturna með sokkunum, beið síðan eftir að risið lækkaði, stakk berfættum fótunum í skóna og rölti heim á leið.

   Kvöldið eftir fann hann þörf hjá sér að fara út að ganga, en nú hafði hann lítið handklæði meðferðis. Allt fór á svipaða leið og hann varð bara nokkuð ánægður með sig.

   Þegar þetta hafði gengið svona í nokkurn tíma og hann var farinn að venjast köldum sjónum og óð því lengra og lengra, kom það fyrir að hann fór úr buxum og nærbuxum þegar engin var sjáanlegur og óð alveg upp í mitti og fann hold sitt þrútna af ánægju.

   Þannig stóð hann út í sjónum er hann fann að eitthvað snerti lim hans ofur varlega. Jóni feita brá samt nokkuð sem ekki var furða og hrökk aftur á bak og leit niður í sjóinn. Eitthvað gult sveif um þarna niðri. Hann ætlaði að grípa eftir því, en það færðist undan. -Lifandi þang? hugsaði hann, en um leið færðist gula þangið upp að yfirborðinu og síðan upp úr sjónum. Það reyndist vera gullfallegt sítt hár og ekki var andlitið síðra sem það umlukti.

   Jón feiti gapti af undrun og ætlaði að segja eitthvað, en gyðjan setti fingur á munn sér,  synti síðan til hans og reis til hálfs upp úr sjónum. Hún var nakin svo langt sem hann sá en ljósa, síða hárið huldi lítil brjóst hennar. Hún nálgaðist hann og lagði handleggina um háls hans og kyssti hann innilega. Hvað gat hann sagt? Hvað gat hann gert? Kossinn var frekar kaldur og með saltbragði en það var skiljanlegt eða svo fannst Jóni.

   Hann tók utan um hana og lyfti henni upp og síðan aðeins frá sér. Hann hafði aldrei séð aðra eins fegurð. Hann vissi ekki alveg hvað hann átti að gera og gerði því það sem hann hafði hneykslast á í hundruðum kvikmynda. Hann lagði hönd að vanga hennar og færði fingurna smámsaman undir kjálkann. Hún misskildi hann, því hún dæsti svo hann fann rakt loft streyma snöggt um fingurna og hann kippti hendinni að sér. Hún brosti og snéri höfðinu þannig að hann sá tálknin. Þegar hún sá svipinn á honum brosti hún og önnur hönd hennar seig niður í djúpið og tók utan um liminn. Jón feiti fann sælu hríslast um sig, hann lygndi aftur augunum og sá því ekki nema á sekúndubroti sporðinn sem skaust augnablik upp úr sjónum er höfuð gyðjunnar hvarf í djúpið.

   Jón feiti „flaut" í himnasælu í köldum sjónum en þegar skvettist framan í hann var eins og hann ryki upp af góðum draumi. Hann leit í kringum sig og sem betur fer var ekki nokkurn mann að sjá hvorki á láði né í legi. Hann óð í land, þurrkaði sér í skyndi og flýtti sér heim.

   Næstu kvöld rölti hann niður í fjöru og leit út yfir hafið. Hann var ekki viss hvort hann hafði verið að dreyma eða hvað hafði í rauninni komið fyrir hann, en hann gat ekki afmáð mynd hennar úr huganum. Hann hélt samt áfram þessum kvöldgöngum sínum, staldraði við og horfði út á hafið og rölti svo heim á leið.

   Ári síðar þegar hann var nýkominn heim og búinn að taka af sér var bankað á dyrnar. Jón feiti átti ekki von á gestum, bjóst við einhverjum sölumanni eða álíka truflunarvaldi og opnaði því dyrnar frekar hastarlega. Hann bráðnaði er hann sá hana standa þarna umlukta gyltu hárinu. Standa? Já, hún var með fætur!

   „Ertu komin?" spurði hann, en það er einmitt það augljósasta sem við spyrjum um þegar við höfum það fyrir augunum. „Ég hef þráð þig svo heitt," bætti hann við og breiddi út faðminn og hún hvarf inn í hann. „Elsku pabbi," sagði hún og sleit sig lausa úr fangi hans, hljóp að dyrunum og kallaði út: „Kokmiðið, krakkar. Þetta er húsið hans pabba."

   Jón feiti horfði glaður og undrandi á er húsið hans fylltist af börnum.

Þjóðlífsmynd 002: Alvöru sveit og reiðmennska

 

     Á sjötta ári (1950) fór ég fyrst í alvöru sveit með systur minni sem er fjórum árum eldri. Það var að Reykjum í Miðfirði (Laugarbakka) til Jóns og Höllu, en Halla hafði verið vinnukona móðurömmu minnar. Áður höfðu eldri systur mínar verið þar í sveit.

Jón setti mig berbakt upp á hest  til að ná í kýrnar. Ég datt af baki til vinstri og hægri. Stóð upp, leiddi hestinn að næstu þúfu og fór aftur á bak. Mér tókst að sækja kýrnar og reka þær heim og nafni hrósaði mér fyrir þrákelknina. Seinna meir er ég nokkuð viss um að ég hafi ekki verið einn á ferð. Hann fyrirgaf mér líka að spyrja hvað hann ætti stóra „lóð". Mjólkin var sett í brúsa og ekið á hestvagni út á brúsapall og kepptumst við um að fá að fara með. Það var ekki dráttarvél á Reykjum, heldur var slegið með hestum og allt rakað með hrífum.

Elsti bærinn á Reykjum var enn uppistandandi en það var torfbær og stóð fyrir ofan Laugarbakka. Ég fór í heimsókn til gamla fólksins sem bjó þar og fannst dálítið skrýtið að það var moldargólf í göngunum en viðargólf í „stofunni".

Við fengum iðulega „lánaða" hesta og fórum í stutta og langa reiðtúra og ég hef eflaust fengið nóg af reiðmennskunni þetta sumar því ég fór ekki á hestbak fyrr en fjörutíu árum síðar og hafði þá engu gleymt.

      Á Laugarbakka háttaði þannig til að hænsnakofi var undir árbakkanum. Hægt var að ganga út á þakið beint af bakkanum en okkur krökkunum var bannað að gera það því þá hættu hænurnar að verpa.

Fjósið var fyrir ofan Laugarbakka og kýrnar reknar þaðan inn í dal og áttu yfirleitt ekki erindi niður „í byggð". En svo kom það auðvitað fyrri að ein kýrin kom í heimsókn, gekk út á þakið á hænsnakofanum og lét það undan þunga hennar. Sem betur fer lenti kýrhausinn á veggnum, sem hélt, svo hún hálsbrotnaði og drapst samstundis. Nokkrar hænur drápust líka.

Við krakkarnir vorum fyrst á vetfang. Ætli við höfum ekki verið í sundlauginni því þar dvöldum við löngum. Náð var í jeppa því engin var traktorinn og kýrin dregin upp á bakkann. Þar var hún skorin svo innyflin láku út um sárið. Ekki var amast við því að við krakkarnir stóðum nálægt og fylgdumst með öllu. Það var sjálfsagt mál. Ég minnist þess ekki að þetta hafi haft nokkur áhrif á mig, svo sem svefntruflanir eða álíka. Aftur á móti var þetta krassandi saga handa félögunum í bænum.

Þjóðlífsmyndir og örsögur

     Ef einhver les þetta þá er ég búinn að breyta tilgangi þessarar bloggsíðu minnar. Það reka allir upp ramakvein þegar eitthvað gerist, því allt orkar tvímælist þá gjört er og fara að blogga um það út og austur. Ég hef aldrei verið nógu mikil hópsál til að ganga í félag sem vill hafa menn eins og mig sem félaga og hér vitna ég í Groucho Max-bróðir, því hef ég ákveðið að á þessari bloggsíðu verði aðeins Þjóðlífsmyndir af sjálfum mér og Örsögur sem hafa safnast upp hjá mér, bæði í rituðu formi sem á sveimi í heilabúi mínu.  

   Ég get ekki lofað stöðugu flæði en ætla að reyna að halda mig að þessu eins og ég hef tíma og þrek til. Hér á eftir fara fyrstu færslur á þessum tveimur sviðum. Ég mun einnig sinna öðrum liðum/flokkum sem eru á dagskrá, öðrum hef ég eytt.

   Það væri gaman að fá einhver viðbrögð við þessu en mér er meira í mun að koma þessu frá mér og að það sé aðgengilegt einhvers staðar.

Örsaga 001: Lífselixírinn

 

Jón gamli kreppti og sperrti tærnar til skiptis í smástund áður en hann reis upp í rúminu og settist fram á rúmstokkinn. Hann leit aftur á klukkuna svona til að fullvissa sig um að uppsestur sýndi klukkan sama tíma og þegar hann lá út af á koddanum. Hann teygði tána í inniskóna og dró þá að sér, stakk fótunum í þá og reis síðan rólega upp og tók fyrstu skref morgunsins en þau voru alltaf erfiðust.

Vegalengdin fram á bað var nógu löng til að liðka hann það mikið að hann gat staðið uppréttur (en þurfti ekki að sitja eins og kelling) og kastað af sér vatni, þessari mjóu bunu sem hann varð alltaf að bíða eftir, alveg sama hvað honum var mikið mál. Að því loknu þó hann hendur sínar, hóstaði slýi næturinnar í vaskinn og burstaði tennurnar. Nú var hann orðinn það liðugur að hann gat gengið fram í eldhús og sett vatn í ketilinn.

Jón gamli hellti alltaf fyrst upp á kaffi handa konu sinni og síðan upp á te handa sjálfum sér. Hann hafði þann vana á að hita kaffibrúsann með því að láta heitt vatn renna í hann úr krananum og gat ekki dásamað nógu mikið hvað það var gott að hafa varmaskipti á heitavatnslögninni. Síðan setti hann trektina í brúsann og kaffipokann í trektina. Næst hitaði hann tekönnuna sem hann drakk úr á sama hátt og stillti henni upp við brúsann.

Jón gamli leit ekki við tegrisjum heldur notaði hann síu sem hann fyllti af lausu tei og setti í tekönnuna sína. Þá tók hann kaffistampinn, setti þrjár kúffullar skeiðar í trektina því hann vissi að konan vaknaði ekki á öðrum bolla nema kaffið væri vel sterkt.

En þennan morgun fór eitthvað úrskeiðis. Þegar Jón gamli hellti síðustu kaffiskeiðinni í trektina, féllu þrjú kaffikorn niður í tekönnuna hans. Jón varð einskins var og hellti heita vatninu í tekönnuna og hélt síðan áfram að hella upp á kaffið.

Þegar því var lokið setti hann ketill frá sér, hrærði aðeins með síunni í teinu, tók hana síðan upp og tæmdi úr henni í ruslið. Eftir það skolaði hann síuna og hengdi hana upp á sinn stað.

Jón gamli fékk sér nú fyrsta tesopa dagsins. Hann var vanur að finna til sérstaks unaðar þegar heitt teið rann niður kverkar hans en þennan morgun var eins og einhver unaður öllu ærði færi um líkama hans. Hann fann hvernig hann styrktist allur. Þrautir hurfu á brott, heilinn var skýr eins og komið væri fram á miðjan dag og hann búinn að innbyrða allt úr dagblöðunum.

Ekki hafði Jón gamli grænan grun um hvað var að gerast í líkama hans. Hann hafði af algjörri tilviljun hitt á rétta blöndu Lífselixírsins. Það var hann sem var að umbreyta líkama hans, yngja hann um áratugi og gefa honum horfinn kraft og orku. Hann þurfti bara að klára úr könnunni og láta lífsvatnið hafa sinn gang, þá hefði hann verið lifandi sönnun þess að hinn eini og sanni Lífselixír var ekki hindurvitni og hugarburður heldur hinn eini sanni brunnur lífsins.

Jón gamli smjattaði aðeins og var ekki alveg nógu hress með bragðið svo hann teygði sig í sykrið og bætti hinum vanalegu tveimur teskeiðum út í teið og hrærði.

 

Þjóðlífsmynd 001: Skólaganga og sumarbústaðarlíf

 

Ég var borgarbarn, fæddur 1944 og ólst upp á Hringbraut 110, vestast í Vesturbænum. Ég var eini drengurinn í sex systkina hópi, reyndar miðbarnið, átti þrjár eldri systur og tvær yngri. Foreldrar mínir voru Egill Sigurgeirsson, hrl. (1910-1996) og Ásta Dahlmann (1914-1980). Þau Egill og Ásta létu allar dæturnar ganga í skóla til nunnanna í Landakoti en sonurinn var sendur í Melaskólann. Ég fékk aldrei skýringu á þessu hátterni þeirra eða var það ég sem neitaði að fara í „nunnuskólann"?

Foreldrar mínir eignuðust sumarbústað fyrir ofan Geitháls á fimmta áratug síðustu aldar og er skóla lauk á vorin flutti öll fjölskyldan búferlum upp í sumarbústað og dvaldi þar fram á haust. Sagan segir að fyrsta daginn hafi ég gengið niður í „laut", ekki séð bústaðinn og farið að grenja, en það varð einmitt til þess að ég fannst.  Faðir okkar ók í bæinn á hverjum degi til vinnu sinnar og kom „upp eftir" á kvöldin með innkaupin.  Síðdegis var það keppni á milli okkar systkinanna að verða fyrst til að sjá bílinn hans koma yfir hæðina. (Hvað sögðum við þá? „Þarna kemur bíllinn hans pabba yfir hæðina!" Vegurinn var malarvegaur frá Rauðavatni og lá  í hlykkjum þaðan og að Hólmsá en var beinn eftir það upp í Lækjarbotna - og er enn).  Farið var í bæinn einu sinni í viku til baða og þvotta. Frændi minn, sem var kvæntur elstu systur föður míns var í næsta bústað og þar hélt hann hesta. Við krakkarnir fengum að far á bak og ríða um „lóðina" en fórum aldrei í alvöru reiðtúra.

Ég átti kunningja í bústöðunum í kring sem voru nokkurs konar sumarvinir mínir. Þegar ég kom í bæinn á haustin hitti ég aftur vetrarvini mína og við vorum alltaf jafn hissa á því hvað við höfðum stækkað um sumarið. Vert er að geta þess að ég lék mér sjaldan við jafnaldra mína, flestir vinir mínir voru annað hvort mun yngri en ég og nokkrir mun eldri og af báðum kynjum. Ég hef aldrei fengið botn í hvernig á því stóð

Skólaganga mín hófst við sjö ára aldur. Það tók mig næstum því tvo vetur að verða læs, en varð svo fluglæs níu ára gamall á jólanótt er ég fékk fyrstu bókina í jólagjöf en hún hét Góður götustrákur. Síðar á ævinni leitaði ég skýringa á þessu fyrirbæri. Móðursystir mín, Dagmar Dahlmann (1906-2002), var nokkuð höll undir þá skýringu að móðurafi minn, Jón J. Dahlmann, ljósmyndari (1873-1948), hafi kennt mér að kveða að þegar ég var á fjórða ári en því svo ekki sinnt eftir fráfall hans. Afi minn var í Hólaskóla í Haukadal og kannski voru kennsluaðferðir hans frábrugðnar því sem síðar tíðkaðist.

Móðir mín lagði á það áherslu að ég gengi í skólann út Hringbrautina og síðan Furumel að Melaskóla. Þessi leið var um það bil kílómetri en mun styttra var að skjótast í gegnum braggahverfið Kamp Knox. Sessunautur minn af dönskum ættum bjó við Kaplaskjólsveg, rétt fyrir utan kampinn [það var loftvarnarbyrgi við húsið þar sem við lékum okkur stundum] og margir af skólabræðrum okkar bjuggu í kampinum þannig að við urðum samferða í skólann.

Mér leið alltaf illa í þessum skóla, enda var ég í „tossabekk" og átti ekkert samneyti við skólafélagana utan skólans, heldur lék mér við „vetrarvini" mína. Það gekk svo langt að ég neitaði að fara í skólann en var þá keyrður upp að dyrum en gat einhvern veginn smogið út á öðrum stað og falið mig. Ég fannst þó fyrir rest og var fylgt inn í tíma.

Ég man ekki hverjir kennarar mínir voru né hvað þeir hétu og var þeirri stundu fegnastur er ég losnaði úr þessu helvíti. Stundum sé ég þó eldri manni bregða fyrir hér í nágrenninu sem minnir mig á gamla barnaskólakennarann minn, en hann var svo gamall þegar hann kenndi mér að hann hlýtur að vera löngu dauður.

Þegar kom að því að fara í gagnfræðiskóla var skipting í skóla um Hringbrautina og enginn af skólafélögum mínum úr barnaskóla fór í Gaggó Vest - nema ég.  Þrettán ára og fyrsta árið mitt í gaggó ver í Gamla Stýrimannaskólanum en síðan fluttist hann niður í JL-húsið. Ég var sá eini í mínum bekk sem fór í Landspróf, til að komast í menntaskóla, en náði ekki framhaldseinkunn og varð að fara aftur í Landspróf og var sendur út á land - á Staðarstað þar sem Galdra-Loftur dvaldi sína hinstu daga  - en meira um það síðar.

Þegar ég hitti Prins Henrik.

   Það fræga fólk sem ég hef hitt um ævina hefur einhvern veginn orðið á vegi mínum án þess að ég hafi nokkuð til þess gert eða unnið að hitta það. Þetta rifjaðist upp fyrir mér þegar konan kom heim úr stuttu fríi með vinkonum sínum í Danmörku og gaf mér nýjustu kokkabók Prins Henriks og kallaði hann „vin minn“. Jú, ég hitti Prinsinn og ræddi við hann og ég hef hitt fleira frægt fólk sem mig langar til að segja frá og því stofnaði ég nýjan flokk sem ég kalla „Ég og fræga fólkið“. Bókin heitir TIL GLÆDE FOR GANEN og er ég búinn að laga einn rétt sem kallast Mangókjúkklingur og er svo sannarlega sæla fyrir sælkera. Ég var einmitt að hugsa um að senda Henriki tölvupóst og biðja hann um að hafa leiðbeiningarnar aðeins betri í næstu bók.

   Veturinn 1979 var ég við nám í Danska kvikmyndaskólanum. Það var svo kalt að sundin lagði og allar ferjur stöðvuðust. Við höfðum verið í kúrs um fréttamennsku og fréttakvikmyndatöku fyrir sjóvarp og áttum nú að sýna hvað við gætum. Skólinn var þannig upp byggður að fyrsta daginn sem við mættum settist þessi 18 manna hópur við hringborð (sé það núna hvað það var sniðugt, enginn sat við endann og þar með annað hvort í hásæti eða hornreka) stóðum síðan upp eitt og eitt og kynntum okkur. Var síðan skipt í sex þriggja manna lið, fengum svart/hvíta vídeóvél með stóru upptökutæki og þrífót og látin velja úr þremur handritum (ein A4 síða) til að mynda. Urðum að taka allt í réttri röð og höfðum ekkert hljóð - fyrr en seinna um daginn er við komum til baka, en þá var hækkað í hljóðinu og hlustað á allar fyrirskipanirnar og öskrin.

   Danirnir skiptu fréttum í þrennt: 1. Það sem er/var að gerast = heimsókn, flugvél hrapaði. 2. Það sem stendur yfir í stuttan tíma = sýning, hús í byggingu og 3. Þróun í samfélaginu. Við höfðum einmitt byrjað á þróuninni og tókum viðtöl við Dani og Pakistana sem bjuggu í Viktoríugötu sem er smágata milli Istegade og Vesterbrogade og var að breytast í Pakistanagöut (innflytjendavandamál) . Síðan fórum við á Thorvaldsensafnið en þar var skrýtin sýning: Fjöldi reiðhjóla hafði verið veiddur upp úr sýkjum Kaupmannahafnar og soðin saman í nokkurs konar pýramída og lágu tröppur upp á toppinn en hver trappa var frábrugðin þeirri næstu á undan. Ein var úr gleri, önnur úr steinsteypu, sú þriðja úr dúni, fjórða uppblásin, fimmta var málverk og svo framvegis. Svo það var komið að því að taka „samdægurs“ fréttina. Eitthvert okkar hafði rekist á smáfrétt í blaði að Prins Henrik ætlaði að heimsækja Kastelíið svo hringt var í herinn og fengið leyfi til að mæta og mynda prinsinn.  Eins og áður var sagt var mjög kalt og við stilltum okkur upp úti með öll tækin og biðum eftir prinsinum. Ég stjórnaði í þetta skiptið og gat því smellt af nokkrum ljósmyndum.

  Prinsinn mætti brosandi út að báðum eyrum og gekk inn í hús. Við rifum upp tökuvélina og nagrann og inn á eftir og stilltum okkur upp úti í horni eins og okkur hafði verið fyrir lagt. Prinsinn kom inn í stofuna, ég leit á hann, en hann leit á vélina og síðan á mig. Ég snéri mér við og sá að linsann var í móðu. Hitabreytingin var svo snögg og mikil að dögg settist á linsuna. Ég var fljótur að kippa upp vasaklút og þurrka móðuna af og við létum þetta halda sér í fréttinni: Prinsinn stígur út úr bíl sínum, heilsar og gengur inn. Inni: Allt í móðu. Prinsinn kemuri inn, hönd með vasaklút teygir sig í linsuna og strýkur móðuna af og síðan heldur fréttin áfram. 

   Þegar Henrik sá að við höfðum lokið okkur af kom hann og heilsaði upp á okkur og spjallaði um skólann, kvikmyndir og fréttamennsku og auðvitað var Íslendingurinn manna borubrattastur og kjaftaði við prinsinn á sinni hörðu dönsku eins og jafningja. Mig minnir að ég hafi jafnvel sagt „du“ en ekki „De“, hvað þá „Deres Majestæt.“

Hvað er þjóðfræði?

   Þar sem ég les þjóðfræði við Háskóla Íslands er ég iðulega spurður um hvað fagið sé og til að forðast of miklar útskýringar segi ég að það sé nokkurs konar framhald af sagnfræði, því allir virðast halda að þeir viti allt um sagnfræði. En svona til gamans kemur hér stutt ritgerð eftir mig sem svarar vonandi spurningunni:  Hvað er þjóðfræði?

Ég hitti nokkra kunningja mína sem ég hafði ekki séð lengi og þeir spurðu hvað væri að frétta.  Ég svaraði eins og vera bar og minntist á að ég læsi þjóðfræði við Háskóla Íslands. Það virtist ekki koma  þeim á óvart því þeir vissu um áhuga minn á þjóðsögunum og tengdu þjóðfræðihugtakið beint við sögurnar og útkoman varð þjóðsagnafræði. Tveir þeirra spurðu þó hvort eitthvað meira fælist í þessu heiti og þótti mér þá gott að geta vitnað í bókina Þjóðtrú og þjóðfræði eftir Jón Hnefil Aðalsteinsson:

 

Þjóðfræði er vísindagrein sem fæst við rannsókn þjóðmenningar.  ... 

Í þjóðfræðiheitinu felst tvennt: annars vegar fræðin um þjóðina, heimildir og hugmyndir um þá þjóð sem rannsókn snýst um hverju sinni, líf hennar og starf, kosti og kjör, en hins vegar felst í heitinu fræði þjóðarinnar, sá fróðleikur sem dreginn hefur verið saman á liðinni tíð með hverri þjóð og lifað sem hluti af menningu hennar og borist sem arfur frá einni kynslóð til annarrar. (Jón Hnefill Aðalsteinsson, 1985:9)

 

Að sjálfsögðu mundi ég þetta ekki orðrétt því þá hefði hópurinn flutt sig um set og tekið upp léttara hjal og ég staðið einn eftir. Þar sem enginn okkar var að flýta sér settumst við inn á næstu krá og fengum okkur bjór. „Þetta gæti nú verið eitt verkefnið í fræðunum,“ sagði ég og lyfti upp bjórglasinu. Forvitni þeirra var vakinn og ég fræddi þá um að ein grein þjóðfræðinnar væri þjóðháttafræði sem fjallaði um verkmenningu, húsagerð, matargerð og þar af leiðandi um bjórbruggun ásamt handiðnum og klæðaburði.

„Eru þetta þá ekki bara þjóðsögur?“, var næsta spurning. „Er þetta allt svona þjóð-eitthvað?“ og ég svarað að eitt þjóð-eitthvað í viðbót væri þjólífsfræði. Þegar í ljós kom að hvorki væri klám né stóðlíf á bak við það orð virtist sem áhuginn ætlaði að dofna en ég bætt þá við að „þjóðfræðin væri yfirgripsmikil grein sem tengdist mörgum greinum innan Háskólans.“

„Hvaða greinum?“ var spurt og ég sá fyrir mér mynd þar sem stóð orðið Þjóðfræði í litlum kassa en allt í kring sveimuðu aðrir litlir kassar með nöfnum eins og sagnfræði, félagsfræði, mannfræði, trúarbragðafræði, bókmenntafræði, íslenska, listasaga, fornleifafræði, safnafræði og ferðamálafræði.    Þótt ég sæi þetta svona glögglega fyrir mér fannst mér ég þurfa að nefna mannfræði og trúarbragðafræði.

„Áttu við guðfræði?“ var spurt. „Guðfræði er trúarbragðafræði,“ var svarað úr annarri átt, „kemur þetta ekki inn á þjóðtrúna?“

„Fyrst þú ert að minnast á þjóðtrúna,“ svaraði ég, „þá er nútímamerking orðsins ekki nema hundrað ára gömul. Áður merkti þjóðtrú sama og ríkistrú eða þjóðkirkja.“ Þegar ég sá himnu færast yfir augu þeirra bætti ég við: „Andstæða þjóðtrúar var hjátrú sem þýddi aukatrú líkt og hjákona merkir aukakona.“

„Þú hefur ekki nælt þér í „aukakonu“ í Háskólanum?“ gall við í æringja hópsins og menn hlógu. „Þær gætu verið dætur mínar,“ svaraði ég, „og jafnvel sonardætur,“ bætti ég við. „Ég heyrði einmitt einhvers staðar að kvenfólk sækti í Háskólann,“ sagði fréttahaukurinn í hópnum, „svo það hlýtur að vera allt fullt af kvenfólki í kringum þig?“ „Minnstu ekki á það,“ svaraði ég, „ég er eini „strákurinn“ í bekknum og allir kennararnir eru kvenmenn.“ „Er nauðsynlegt að hafa stúdentspróf til að komast í Háskólann?“ spurði kvennamaðurinn í hópnum.

Það er heilmikið órannsakað í þjóðfræðinni, meðal annars hvers vegna „strákar“ skuli alltaf þurfa að ræða um kvenfólk þegar þeir hittast.

 

Þessi viðbót er færð í dag, 29. apríl 2007: Ef þig langar til að sjá allar sætu stelpurnar klikkaðu þá á http://www.graenagattin.net/jolasjo

 

                                                       Heimildaskrá 

     Árni Björnsson, (1996). Hvað merkir þjóðtrú. Skýrnir, (179)

    Félagsvísindadeild. (2006). Þjóðfræði. Upplýsingabæklingur um þjóðfræði. Háskóli Íslands;   Reykjavík.

    Jón Hnefill Aðalsteinsson, (1985). Þjóðtrú og þjóðfræði. Iðunn: Reykjavík.

    Þjóðbrók. (2005). Vefur þjóðfræðinema. Sótt 26. september 2006 af

              http://www.hi.is/nem/thjodbrok/namid.htm.

Trunt, trunt og tröllin í fjöllunum

   Til nánari útskýringar á nafni bloggsins birti ég hér þjóðsöguna:

    „Einu sinni voru tveir menn á grasafjalli. Eina nótt lágu þeir báðir í tjaldi saman. Svaf annar, en hinn vakti. Sá þá hinn er vakti, að sá, sem svaf, skreið út. Hann fór á eftir og fylgdi honum, en gat naumast hlaupið svo, að ekki drægi sundur með þeim. Maðurinn stefndi upp til jökla. Hinn sá þá, hvar skessa mikil sat uppi á jökulgnípu einni. Hafði hún það atferli, að hún rétti hendurnar fram á víxl og dró þær svo upp að brjóstinu, og var hún með þessu að heilla manninn til sín. Maðurinn hljóp beint í fang henni, og hljóp hún þá burt með hann.    Ári síðar var fólk úr sveit hans á grasafjalli á sama stað. Kom hann þá til þess og var fálátur en ábúðarmikill, svo varla fékkst orð af honum. Fólkið spurði hann, á hvern hann tryði, og sagðist hann þá trúa á guð.    Á öðru ári kom hann aftur til sama grasafólks. Var hann þá svo tröllslegur, að því stóð ótti af honum. Þó var hann spurður, á hvern hann tryði, en hann svaraði því engu. Í þetta sinn dvaldi hann skemur hjá fólkinu en fyrr.

   Á þriðja ári kom hann enn til fólksins, var hann þá orðinn hið mesta tröll og illilegur mjög. Einhver áræddi þó að spyrja hann að, á hvern hann tryði, en hann sagðist trúa á "trunt, trunt og tröllin í fjöllunum" og hvarf síðan. Eftir þetta sást hann aldrei, enda þorðu menn ekki að vera til grasa á þessum stað nokkur ár eftir.“

   Ef við setjum Sjálfstæðisflokkinn í hlutverk skessunnar og alla hina flokkana í hlutverk mannvera, fæst álit mitt á stjórnmálamönnum landsins. Þegar þeir hafa verið nógu lengi í stjórn með skessunni trúa þeir á Trunt, trunt og tröllin í fjöllunum.

   Eins og Jón Siguðrsson orðaði það svo vel að nú væri tími til að skipta um menn í stjórn sem hefðu setið nógu lengi, ætti kannski að skipta út „trunt“ fyrir „prump“ - því það er búið að vera svo lengi!